Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa
Afaan Oromoo kutaa 10 Temari irratti kaardii qayyabannaa 19 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.
Gosa kaardii tokko qofa agarsiisi
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo jumla qindeessitu, maqaa namootaa ykn bakkaa barreessitu, akkasumas gabaajee fi qarshii barreessitu fayyadami.
Of eeggadhu
Gabaajee keessatti qubni hundi tuqaa of irra qaba, akka A.L.A. (Akka Lakkoofsa Awurooppaatti) fi Dh.K.D. (Dhaloota Kiristosiin Dura). Gaaffiin garuu tuqaadhaan hinxumuru; ? (gaaffii) irratti xumurama.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 1-15 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo maqaa jumla keessatti gosa isaa adda baasuu qabdu, akkuma Gilgaala 11 keessatti maqaa dhuunfaa fi maqaa meeshaa adda baastan, fayyadami.
Of eeggadhu
Jechi waliigalaa hunda maqaa gamtaa ta'uu hinqabu. Maqaan lakkaawaman akka mana fi sa'aa lakkoofsa qaba; maqaan hinlakkaawamne akka bishaanii fi jaalalaa garuu lakkoofsa hinqabu.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 1-15 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo jumla keessatti foormii gochimaa akkamii akka ta'e ibsuu qabdu, akka gargaartuu, foormii darbe, ykn foormii taasimaa adda baasuuf fayyadami.
Of eeggadhu
Gochimoonni gargaartuu akka tur, qab, jira, ool, dand fi jedhamu of-danda'anii gochaa guddaa hinta'an; gochima guddaa wajjin wal-qabatu, akka Deemuu qabna fi Gahutu sirra jira. Foormiin taasimaa akka Ijoolleen reebamte, namichi gochicha hojjechuu osoo hintaane fudhachuu isaa agarsiisa.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 1-15 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo gilgaalli himoota adda baasuu ykn barreessuu si gaafatu, himni tokko gosa afur keessaa kamitti akka ta'e murtaa'uu qabdu.
Of eeggadhu
Mallattoo xumuraa ykn jechoota gaaffii qofaan hin murtoofne. Himni waa'ee lakkoofsaa ykn bakka qabaachuu danda'us hima himiinsaa ta'a, fkn 'Torbeen tokko guyyoota torba qaba.' tuqaadhaan (.) xumuramee odeeffannoo kenna.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 16-26 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo gaaffiin himoota Afaan Oromoo gabaabaa keessatti matima, antima fi gochima adda baasuu gaafatu kanatti fayyadami.
Of eeggadhu
Gochimni dhuma himaa irratti argama, antima booda. Fkn: 'Barsiisaan kitaaba dubbise.' keessatti gochimni 'dubbise' malee 'kitaaba' miti.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 27-39 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo tarreeffama, jechoota lamaa walitti hirkatan, yookiin ibsa hima booda galu barreessitu kana fayyadami.
Of eeggadhu
Buufata xiqqaa (;) jechoota lamaa guutuu kan hin walqabsiisne gidduu kaa'i; jecha walqabsiisaa akka haata'umalee jedhu duraa (;) kaa'ii, booda immoo qoodduu (,) kaa'i.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 40-56 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo asoosama dheeraa keessaa qaamota maqaa kaasuu yookiin akkaataa itti ijaaramu ibsuu gaafatamtu kana fayyadami.
Of eeggadhu
Jaargochi tarree taateewwan guyyaa guyyaan tarreessuu qofa miti; taateen tokkoo tokkoo sababa isaa irraa kan ibsamu ta'uu qaba.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 40-56 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin himicha keessaa gaalee gochimaa (mataa gaalee) fi isa guutan ykn isa ibsan (miiltoo) yommuu gaafatu mala kana fayyadami.
Of eeggadhu
Jecha sadarkaa lammaffaa gochima irra kallattiidhaan hin kaa'in. Fakkeenya keessatti meetira kuma kudhaniin madaaliyaa warqee ibsa malee fudhate hin ibsu; kanaafuu miiltoo sadarkaa lammaffaa ti.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 57-71 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Himaa dheeraa keessaa himoota salphaa (himoota salphaa) baasuu ykn barreessuu yommuu gaafatamu seera kana fayyadami.
Of eeggadhu
Qooda hin lakkaa'in gochimoota lakkaa'i. Gochima tokkoo tokkoon himi salphaa isaa kan mataa isaatii qaba. Fakkeenya Gammadeen Aggaarootii buna bittee Finfinnee geessitee gurgurte keessatti gochimni sadi (bitte, geessite, gurgurte) ni jiru, kanaafuu himoota salphaa sadi ta'a; Gammadeen himoota hunda keessatti ni deebi'a.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 57-71 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Deebii | Deebiin inni jedhu |
|---|---|
| Deebii tokkoffaa | Didee: "lakki siifi miiltoowwan kee bulchuu hindandeenyu" (sii fi miiltoowwan kee achi bulchuu hindandeenyu) |
| Deebii lammaffaa | Eyyee ykn lakkii ifatti hin jedhamu; imalaan dallanaa ykn mufataa keessatti bulu hayyamameera |
| Deebii sadaffaa | Simannaa guutuu: "maaloo koottaa seenaa; manni kan Waaqaati" (seenaa, manni kan Waaqaati) |
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin dubbisaa imalaan mana Oromoo keessatti bulchuuf yommuu gaafatu deebiin inni argachuu danda'u maali jedhu yommuu gaafatamu kana fayyadami.
Of eeggadhu
Barattoonni deebii tokkoffaa, dideefi, aadaa Oromoo jedhanii yaadu. Barruun garuu akka Oromoon keessummaa simachuun beekamu, deebiin kun aadaa Oromoo keessatti fudhatama hin qabu jedha.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 57-71 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Jecha jalqabaa | Jecha lammaffaa | Jecha makoo |
|---|---|---|
| mana | jala | mala |
| mataa | kaaba | makaa |
| laga | qoree | garee |
| biyya | fira | bira |
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin jecha haaraa jechoota lama walitti makuun akkaataa itti uumamu yoo gaafate ykn fakkeenya jecha makoo yoo barbaachise kana fayyadami.
Of eeggadhu
Jecha makoo jecha tokkoo ta'uun barreessi, lama adda addaa hinbarreessin. Hiikni isaa haaraa ta'ee jechoota isa uumanii hiika walitti tuttuqamee hinta'u; kanaaf hiika jechoota isaa walitti ida'uun hinhiikin.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 72-82 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo ciroon tokko ofumaa ergaa guutuu ta'ee dhaabbachuu danda'uu isaa ykn hindandeenyee murteessuu barbaaddu kana fayyadami; fakkeenyaaf yeroo jechoota walitti makan ykn barreessan.
Of eeggadhu
Ciroon osoo, yoo, silaa, waan, erga ykn yommuu jedhu jalqabee ciroo hirkataa dha; ofumaa ergaa guutuu hinkennu. Akka ciroo guutuutti hinlakkaaofne. Ofdanda'aa ta'e waliin walitti fidi.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 72-82 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Ciroon jumlaa tokko akka jumlaa guutuu ofiin dhaabbachuu danda'u moo gargaarsa ciroo biraa barbaadu adda baasuuf fayyadami.
Of eeggadhu
Gochima qabaachuu isaatiin qofa ciroo ofdanda'aa jedhuu hin dhiisin. Ciroon hirkataa jalqabuma hirkachiistuu (osoo, yoo, erga, waan) irraa dhufa; kanaaf ciroo hirkachiistuun jalqabu jumlaa guutuu fakkaatullee hirkataa jedhi.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 83-100 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Keeyyata barreessitu yookiin keeyyata tokko irratti qaamolee isaa adda baasitu kana fayyadami.
Of eeggadhu
Keeyyata tokko keessatti hima ijoo tokko qofa haa jiraatu. Hima goolabaa (walumaagalatti, kanaafuu, gabaabumatti) yaada haaraa hin galchin; yaada duraa cuunfuu qofa ta'a.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 83-100 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo walaloon maali akka ta'e ibsuu ykn ibsuuf gaafatamu ni fayyada. Amaloonni afur: qabatamummaa (waanta dhugaa irratti hundaa'e), fakkii uumuu (sammuu dubbisaa keessatti fakkii uumuu), qusannaa jechaa fi walitti qabama yaadaa (filannoo jechaa fi walitti qabama yaadaa), fi yeedaloo (sagalee xumura sararootaa walfakkaatu).
Of eeggadhu
Yeedaloo jechuun sagaleen xumura sararootaa walfakkaatu jechuudha, hiika walfakkaatu miti. Fakkii uumuu waliin hin walqabsiisin.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 101-113 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Qaama | Hiika |
|---|---|
| Mathima | Namni/qaamni gocha raawwatu yookiin waa'ee isaa himamu; mataa hima. |
| Antima | Gocha kan irratti raawwatame. |
| Gochima | Gochaa ofii isaa (fkn. miicce, miidhan, hafte, cufi). |
Yoom akka itti fayyadamtu
Keeyyata keessatti qaamolee himaa adda baafachuu yookiin hima tokko maaliif hima akka ta'e ibsuuf ni fayyada.
Of eeggadhu
Hima tokko yoo xiqqaate mathimaa fi gochima qabaachuu qaba. Mathimni dhokataan akka 'ati' jedhu illee mathimaa ta'a; hin dagatin.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 101-113 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Jecha | Kan jedhamuuf | Hiika |
|---|---|---|
| tume | seera tume | Baase |
| tume | mucaa tume | Reebe |
| tume | bokkaan tume | Doollesse, humnaan roobe |
| tume | buna tume | Bulleesse |
| tume | midhaan tume | Calleesse |
| tume | ilkaan tume | Irga gurraachesse |
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo jechi tume jumla tokko keessatti maal jechuu akka ta'e gaafatamu ykn sababa jechi tokko hiika heddu qabaachuu isaa ibsuu barbaaddan kana fayyadami.
Of eeggadhu
Tume barreeffamni isaa hunda irratti wal fakkaata; hiikni isaa garuu jechi isa wajjin ol-ka'u irraa mirkanaa'a. Seera, mucaa, bokkaa, buna, midhaan ykn ilkaan jedhu ilaali.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 114-128 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo keeyyata mataduree tokkoo barreessitan yaada ijoo, himoota deeggaraa, tartiiba sirrii fi xumura sirrii qabaachuu isaa ittiin mirkaneessaa.
Of eeggadhu
Yaadota ka'uu ibsitan hundumaa hin ibsin keeyyata hin xumuru. Yaada sadii jettanii lamaan qofa yoo ibsitan keeyyatichi hin xumuramne.
Grade 10 Afaan Oromoo, fuula 114-128 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Kitaaba barataa sirna barnootaa haaraa, PDF bilisaan. Kaardiileen fuula kanaa boqonnaalee isaa hordofu.
Maxxansa Ministeera Barnootaa, Afaan Oromoo
Fuula 148
Maxxansa Biiroo Barnoota Oromiyaa, Afaan Oromoo
Fuula 118
Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.
Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.
Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.
Bilisaan jalqabi