የ11ኛ ክፍል ኬሚስትሪ ካርዶች ምን ይሸፍናሉ?

ከአገር አቀፉ መጽሐፍ 6 ምዕራፎች የተወሰዱ 34 ካርዶች፦ የአቶም መዋቅር እና የንጥረ ነገሮች ፒሪዮዲክ ባህሪያት፣ ኬሚካላዊ ትስስር፣ የቁስ አካላዊ ሁነቶች፣ ኬሚካል ካይኔቲክስ፣ ኬሚካላዊ ኢኩሊብሪየም እና ኦክስጅን የያዙ አስፈላጊ ኦርጋኒክ ውህዶች። እያንዳንዱን ምዕራፍ በገጹ ላይ አንድ ካርድ በአንድ ጊዜ መውሰድ ይችላሉ።

በ11ኛ ክፍል አገር አቀፍ ፈተና አለ?

የለም። ኢትዮጵያ አገር አቀፍ ፈተና የምትሰጠው በ6ኛ፣ በ8ኛና በ12ኛ ክፍል ብቻ ነው። እነዚህ ካርዶች ለትምህርት ቤትዎ ፈተናዎች፣ እንዲሁም ከጥቂት ዓመታት በኋላ ለሚመጣው አገር አቀፍ ፈተና ናቸው።

እነዚህ ካርዶች ከየት መጡ?

ለዚህ ክፍል ከተዘጋጀው የትምህርት ሚኒስቴር መጽሐፍ፣ ከGrade 11 Chemistry ተቀድተዋል። ከዚያም ምዕራፉን ማየት የማይችል ሁለተኛ ማጣሪያ እያንዳንዱን ቀመር፣ ቋሚ ቁጥርና የሠንጠረዥ ረድፍ እንደገና ያሰላል፤ ማጣሪያው ማረጋገጥ ያልቻለውን ሁሉ ሳያወጣ ይይዘዋል።

ይህ ነጻ ነው?

አዎ። እዚህ ያለው እያንዳንዱ ካርድ በነጻ ይነበባል፤ ለኅትመት የተዘጋጀውም ሉህ በነጻ ይወርዳል። ሁለቱም መለያ አይጠይቁም።

ይህ ለመጨረሻ ጊዜ የተረጋገጠው መቼ ነው?

6 ሴፕቴምበር 2026። ካርዶች ምዕራፍ በምዕራፍ ይመጣሉ፤ ከእያንዳንዱ በታች ያለው መስመር ያ ካርድ ለመጨረሻ ጊዜ የተነበበበትን ቀን ይናገራል።

ነጻ አጭር ማስታወሻዎች እና የማጠናከሪያ ካርዶች

የ11ኛ ክፍል ኬሚስትሪ

የ11ኛ ክፍል ኬሚስትሪ በ Temari ላይ 34 የማጠናከሪያ ካርዶች አሉት፤ በአገር አቀፍ ሥርዓተ ትምህርቱ ምዕራፎች ተደራጅተዋል። እያንዳንዱ ካርድ ሕጉ መቼ እንደሚሠራ፣ በውስጡ ያለው እያንዳንዱ ምልክት ምን እንደሚወክልና ተማሪዎች በብዛት የሚሳሳቱበትን ነጥብ ይገልጻል። በነጻ ይነበባሉ፤ መለያም አይጠይቁም።

34
ካርዶች: 6
ምዕራፎች: 16
ቀመሮች: 8
የማጣቀሻ ሠንጠረዦች: Grade 11 Chemistry
መጽሐፍ: ነጻ
ዋጋ: 6 ሴፕቴምበር 2026
የመጨረሻ ማረጋገጫ

ሁሉም34ቀመር13የማጣቀሻ ሠንጠረዥ8የተለመደ ስህተት7ሕግ6

የአቶም መዋቅር እና የንጥረ ነገሮች ፒሪዮዲክ ባህሪያት

de Broglie Wavelengthቀመር

\lambda = \frac{h}{m v}

\lambda = \frac{h}{m v}

$\lambda$: የ de Broglie የሞገድ ርዝመት $\text{m}$
$h$: የፕላንክ ቋሚ $\text{J}\,\text{s}$
$m$: የቁሱ Mass $\text{kg}$
$v$: የቁሱ Velocity $\text{m}\,\text{s}^{-1}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

እንደ electron ወይም atom ያሉ የሚንቀሳቀሱ ቅንጣቶች ያላቸውን ሞገዳዊ Wavelength ለማስላት ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

ከ Planck's constant ዩኒት ጋር በትክክል እንዲጣጣም Mass ሁልጊዜ በ kilograms መሆን አለበት፤ በ grams መሆን የለበትም።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 2-66 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የ Hydrogen Electron ሽግግር Energyቀመር

\Delta E = -2.18 \times 10^{-18} \left(\frac{1}{n_f^2} - \frac{1}{n_i^2}\right)

\Delta E = -2.18 \times 10^{-18} \left(\frac{1}{n_f^2} - \frac{1}{n_i^2}\right)

$\Delta E$: የሽግግር Energy ለውጥ $\text{J}$
$n_i$: የመጀመሪያ principal quantum number $\text{dimensionless}$
$n_f$: የመጨረሻ principal quantum number $\text{dimensionless}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

በሃይድሮጂን አተም ውስጥ ያለ electron በሁለት orbits መካከል ሲዘል የሚወስደውን ወይም የሚለቀውን Energy ለማስላት ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

አሉታዊ የ Energy ለውጥ የ photon መልቀቅን (emission) ሲያሳይ አዎንታዊ ለውጥ ደግሞ መውሰድን (absorption) ያሳያል።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 2-66 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የሃይድሮጂን Emission Seriesየማጣቀሻ ሠንጠረዥLyman · Balmer · Paschen · +1

Series	የመጨረሻ ደረጃ ($n_f$)	የመጀመሪያ ደረጃ ($n_i$)	Spectral region
Lyman	$1$	$2, 3, 4, \dots$	Ultraviolet
Balmer	$2$	$3, 4, 5, \dots$	Visible እና ultraviolet
Paschen	$3$	$4, 5, 6, \dots$	Infrared
Brackett	$4$	$5, 6, 7, \dots$	Infrared

መቼ እንደሚጠቀሙበት

በሃይድሮጂን አተም ውስጥ የ electron ሽግግሮች የትኛው spectral series እና wavelength ክልል ውስጥ እንደሚወድቁ ለመለየት ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

ወደ n = 2 የሚደረጉ ሽግግሮች ብቻ የሚታዩ (visible) መስመሮችን ይሰጣሉ። ወደ n = 1 የሚደረጉ ሽግግሮች ሙሉ በሙሉ ultraviolet ናቸው።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 2-66 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የ Photoelectric Effect ቀመርቀመር

\text{KE}_e = h\nu - h\nu_0

\text{KE}_e = h\nu - h\nu_0

$\text{KE}_e$: የተፈናጠቀው electron ያለው Kinetic energy $\text{J}$
$h$: የፕላንክ ቋሚ $\text{J}\,\text{s}$
$\nu$: የወደቀው ጨረር Frequency $\text{s}^{-1}$
$\nu_0$: የብረቱ Threshold frequency $\text{s}^{-1}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ከ threshold frequency በላይ በሆነ ብርሃን የተመታ ብረት የሚያመነጫቸውን electrons Kinetic energy ለማስላት ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

የወደቀው ብርሃን frequency ከ threshold frequency በታች ከሆነ የብርሃኑ intensity ምንም ያህል ቢጨምር electrons አይፈናጠቁም።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 2-66 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

Photon Energy እና Wavelengthቀመር

E = \frac{h c}{\lambda}

E = \frac{h c}{\lambda}

$E$: የ photon Energy $\text{J}$
$h$: የፕላንክ ቋሚ $\text{J}\,\text{s}$
$c$: የብርሃን ፍጥነት $\text{m}\,\text{s}^{-1}$
$\lambda$: የሞገድ ርዝመት $\text{m}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የኤሌክትሮማግኔቲክ ጨረር Wavelength ወደ አንድ photon Energy ለመቀየር ወይም በተቃራኒው ለማስላት ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

Energy በ joules ከማስላትዎ በፊት Wavelength ከ nanometer ወይም micrometer ወደ meter መቀየርዎን ያረጋግጡ።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 2-66 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

ንዑስ ሼሎች የሚሞሉበት ቅደም ተከተልሕግ

\mathrm{1s\;2s\;2p\;3s\;3p\;4s\;3d\;4p\;5s\;4d\;5p\;6s\;4f\;5d\;6p\;7s\;5f\;6d\;7p}

\mathrm{1s\;2s\;2p\;3s\;3p\;4s\;3d\;4p\;5s\;4d\;5p\;6s\;4f\;5d\;6p\;7s\;5f\;6d\;7p}

$\mathrm{s}$: አንድ orbital፤ ስለዚህ subshell ኡ 2 ኤሌክትሮን ይይዛል
$\mathrm{p}$: ሦስት orbital፤ ስለዚህ subshell ኡ 6 ኤሌክትሮን ይይዛል
$\mathrm{d}$: አምስት orbital፤ ስለዚህ subshell ኡ 10 ኤሌክትሮን ይይዛል
$\mathrm{f}$: ሰባት orbital፤ ስለዚህ subshell ኡ 14 ኤሌክትሮን ይይዛል
$2(2l+1)$: አንድ subshell ስንት ኤሌክትሮን እንደሚይዝ ከራሱ quantum number የሚሰላበት

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ማንኛውንም የ ground state electron configuration ስትጽፍ ተጠቀም። ኤሌክትሮኖች መጀመሪያ ዝቅተኛ ኃይል ወዳለው subshell ይገባሉ (Aufbau)፤ አንድ orbital ቢበዛ ሁለት ኤሌክትሮን ብቻ ይይዛል፣ ሁለቱም ተቃራኒ spin አላቸው (Pauli)፤ እኩል ኃይል ባላቸው orbital መካከል ደግሞ አንዳቸውም ሁለተኛ ኤሌክትሮን ከመቀበላቸው በፊት እያንዳንዳቸው አንድ አንድ ይይዛሉ (Hund)።

ይጠንቀቁ

ከ $\mathrm{3p}$ በኋላ ቀጣዩ ኤሌክትሮን የሚገባው ወደ $\mathrm{4s}$ እንጂ ወደ $\mathrm{3d}$ አይደለም፤ ስለዚህ potassium $1s^{2}\,2s^{2}\,2p^{6}\,3s^{2}\,3p^{6}\,4s^{1}$ ነው። ወጥመዱ ግን ያው መጽሐፍ scandium ን $[\mathrm{Ar}]\,3d^{1}\,4s^{2}$ ብሎ መጻፉ ነው፤ ምክንያቱም የተጠናቀቀ configuration የሚጻፈው በሞላበት ቅደም ተከተል ሳይሆን በሼል ቁጥር ነው። በላይኛው ቅደም ተከተል ሙላ፣ መልሱን ግን በሼል ቅደም ተከተል ጻፍ፤ አቶሙ ion ሲሆንም ኤሌክትሮኖቹን መጀመሪያ ከ $\mathrm{4s}$ አውጣ፦ $\mathrm{Fe^{2+}}$ $[\mathrm{Ar}]\,3d^{6}$ ነው እንጂ ፈጽሞ $[\mathrm{Ar}]\,3d^{4}\,4s^{2}$ አይደለም።

Chromium፣ copper እና ግማሽ የሞላው d subshellየተለመደ ስህተትChromium, Z = 24 · Copper, Z = 29 · Molybdenum, Z = 42 · +2

ንጥረ ነገር	Ground state	ልብ የሚባለው
Chromium, $Z = 24$	$[\mathrm{Ar}]\,3d^{5}\,4s^{1}$	የመሙያው ቅደም ተከተል $[\mathrm{Ar}]\,3d^{4}\,4s^{2}$ ይተነብያል
Copper, $Z = 29$	$[\mathrm{Ar}]\,3d^{10}\,4s^{1}$	የመሙያው ቅደም ተከተል $[\mathrm{Ar}]\,3d^{9}\,4s^{2}$ ይተነብያል
Molybdenum, $Z = 42$	$[\mathrm{Kr}]\,4d^{5}\,5s^{1}$	ከላዩ ካለው chromium ጋር ተመሳሳይ ንድፍ
Silver, $Z = 47$	$[\mathrm{Kr}]\,4d^{10}\,5s^{1}$	ከላዩ ካለው copper ጋር ተመሳሳይ ንድፍ
Niobium, $Z = 41$	$[\mathrm{Kr}]\,4d^{4}\,5s^{1}$	አንዱም subshell ግማሽ ወይም ሙሉ ሆኖ አልተጠናቀቀም

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የአንድ d-block ንጥረ ነገር ground state ከተራው የመሙያ ቅደም ተከተል ጋር ሲጣላ ተጠቀም፦ አንድ s ኤሌክትሮን ወደ d subshell ይሸጋገራል፣ ምክንያቱም ግማሽ የሞላ ( $d^{5}$ ) ወይም ሙሉ በሙሉ የሞላ ( $d^{10}$ ) ስብስብ የበለጠ የተረጋጋ ነው። የጻፍከውን ማንኛውንም configuration ኤሌክትሮኖቹን ደምረህ አረጋግጥ፤ ድምራቸው የአቶሚክ ቁጥሩን መስጠት አለበት።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች "ግማሽ መሙላት የተረጋጋ ነው" የሚለውን ወደ አጠቃላይ ፈቃድ ቀይረው d subshell ወደ አምስት ወይም አሥር በተጠጋ ቁጥር አንድ s ኤሌክትሮን ያሸጋግራሉ። Manganese $[\mathrm{Ar}]\,3d^{5}\,4s^{2}$ ነው፣ iron ደግሞ $[\mathrm{Ar}]\,3d^{6}\,4s^{2}$ ነው፦ ኤሌክትሮኖቹን ቁጠር፤ የተፈጠረው ስሪት ከአቶሚክ ቁጥሩ በአንድ ያንሳል። የስህተቱ ሁለተኛ ግማሽ ደግሞ በ ion ላይ ይታያል። አቶሙ ion ሲሆን መጀመሪያ የሚወጣው የ $4s$ ኤሌክትሮን ስለሆነ $\mathrm{Cu^{2+}}$ $[\mathrm{Ar}]\,3d^{9}$ ነው፣ $\mathrm{Cr^{3+}}$ ደግሞ $[\mathrm{Ar}]\,3d^{3}$ ነው፤ ፈጽሞ $[\mathrm{Ar}]\,3d^{8}\,4s^{1}$ ወይም $[\mathrm{Ar}]\,3d^{2}\,4s^{1}$ አይሆኑም።

የ s፣ p፣ d እና f ብሎኮችየማጣቀሻ ሠንጠረዥs · p · d · +1

ብሎክ	የውጪው configuration	የሚገኝበት ቦታና ባህሪው
s	$ns^{1-2}$	ግሩፕ 1 እና 2፣ ከዚያም hydrogen እና helium። ከእነዚህ ሁለቱ በስተቀር ሁሉም ብረቶች ናቸው፤ ጠንካራ electropositive ሆነው ዝቅተኛ ionization energy አላቸው፤ ውህዶቻቸውም በአብዛኛው ionic ናቸው። beryllium ግን የተለየ ነው፤ $\mathrm{BeCl_2}$ covalent ሲሆን $\mathrm{BeO}$ ደግሞ amphoteric ነው።
p	$ns^{2}\,np^{1-6}$	ግሩፕ 13 እስከ 18። ብረቶችን፣ ብረት ያልሆኑትንና metalloid ዎችን በአንድነት የያዘ ብቸኛው ብሎክ ነው፤ ከ3 እስከ 8 valence ኤሌክትሮን አለው፤ oxidation state ዎቹም ይለያያሉ። ብረት ያልሆነ ባህሪ በ period ውስጥ እየጨመረ በ group ውስጥ እየቀነሰ ይሄዳል።
d	$(n-1)d^{1-10}\,ns^{0-2}$	ግሩፕ 3 እስከ 12። ሁሉም ብረቶች ናቸው፤ በአብዛኛው ጠንካራና ከፍተኛ የማቅለጫ ነጥብ ያላቸው፣ የተለያዩ oxidation state ያሏቸው፣ ቀለም ያላቸው ውህዶችና ብዙ catalyst የሚሰጡ ናቸው። zinc፣ cadmium እና mercury በዚህ ብሎክ ውስጥ ቢሆኑም transition element አይደሉም፤ ምክንያቱም አቶማቸውም ሆነ የተለመደው ion ኡ በከፊል የሞላ d subshell የለውም።
f	$(n-2)f^{1-14}\,(n-1)d^{0-1}\,ns^{2}$	ከዋናው ሰንጠረዥ በታች የሚታተሙት ሁለት ረድፎች፦ ከ La እስከ Lu ያሉት lanthanoid ዎችና ከ Ac እስከ Lr ያሉት actinoid ዎች፣ እያንዳንዳቸው አሥራ አምስት። ሁሉም ብረቶች ናቸው፤ ጥግግታቸውና የማቅለጫ ነጥባቸው ከፍተኛ ነው። ሁሉም actinoid ራዲዮአክቲቭ ናቸው፤ ከ lanthanoid ዎች ግን promethium ብቻ ነው።

መቼ እንደሚጠቀሙበት

አንድ ንጥረ ነገር የየትኛው ብሎክ አባል እንደሆነ ስትጠየቅ፣ ወይም በ periodic table ውስጥ ካለው ቦታ ተነስተህ የውጪውን configuration ስትጽፍ ተጠቀም። ብሎክ የሚሰየመው መጨረሻ የተጨመረውን ኤሌክትሮን በተቀበለው subshell ስም ስለሆነ ንጥረ ነገሩ በታተመው ሰንጠረዥ ላይ ካረፈበት ቦታ ሳይሆን ከ configuration ኡ አንብበው።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች በ $(n-1)d$ እና $(n-2)f$ ውስጥ ያለውን n የ d ወይም የ f subshell ቁጥር አድርገው ያነቡታል። n ግን የውጪኛው ሼል ማለት ነው፤ ይኸውም የ period ቁጥር ነው። Iron በ Period 4 ውስጥ ስለሆነ $n = 4$ ነው፤ configuration ኡም $(n-1)d^{6}\,ns^{2} = 3d^{6}\,4s^{2}$ ነው እንጂ ፈጽሞ $4d^{6}\,4s^{2}$ አይደለም። Cerium በ Period 6 ውስጥ ስለሆነ $(n-2)f$ ማለት $4f$ ነው። መጀመሪያ ንጥረ ነገሩ በየትኛው period ውስጥ እንዳለ ጠይቅ፤ ከዚያ ቀንስ። ሁለተኛው ወጥመድ helium ነው፦ በግሩፕ 18 ውስጥ ከ neon በላይ ስለሚታተም p-block ተብሎ ይጻፋል፤ ነገር ግን $1s^{2}$ ምንም p ኤሌክትሮን የለውም፤ ስለዚህ helium የ s-block ንጥረ ነገር ነው።

ኬሚካላዊ ትስስር

የቦንድ ፖላሪቲ እና የሞለኪውል ፖላሪቲ ልዩነትየተለመደ ስህተት

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የፖላር ቦንዶች ያሉት ሞለኪውል በአጠቃላይ ፖላር ወይም ፖላር ያልሆነ መሆኑን ለመወሰን ተጠቀም።

ይጠንቀቁ

የፖላር ቦንዶች መኖር ሁልጊዜ ሞለኪውሉን ፖላር አያደርገውም። እንደ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ባሉ ተመጣጣኝ ቅርጾች ውስጥ የቦንድ ዳይፖሎች እርስ በርስ ስለሚሰረዙ ጠቅላላው ዳይፖል ሞመንት ዜሮ ይሆናል።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 67-144 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የዳይፖል ሞመንት ቀመርቀመር

\mu = \delta \times d

\mu = \delta \times d

$\mu$: የዳይፖል ሞመንት (dipole moment) $\text{C}\,\text{m}$
$\delta$: የከፊል ቻርጅ መጠን (magnitude of partial charge) $\text{C}$
$d$: በቻርጆቹ መካከል ያለው ርቀት (distance separating the charges) $\text{m}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ይህንን ቀመር የፖላር ኮቫለንት ቦንድ ወይም የዳይአቶሚክ ሞለኪውልን ዳይፖል ሞመንት ለማስላት ተጠቀም።

ይጠንቀቁ

በተለመደው መለኪያ 1 Debye ከ 3.33564 ሲባዛ በ 10^-30 Coulomb metres ጋር እኩል ነው።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 67-144 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

ከኦክቴት ሕግ ውጭ የሆኑ ሞለኪውሎችየማጣቀሻ ሠንጠረዥከ octet ያነሰ · Expanded octet · Odd-electron molecules

ምድብ	በመሃከለኛ አተም ላይ ያሉ ኤሌክትሮኖች	ምሳሌዎች
ከ octet ያነሰ	ከ 8 electrons በታች	$\text{BeCl}_2$ , $\text{BF}_3$ , $\text{AlCl}_3$
Expanded octet	ከ 8 electrons በላይ	$\text{PF}_5$ , $\text{SF}_6$ , $\text{XeF}_4$
Odd-electron molecules	ጎዶሎ ቁጥር ያላቸው electrons	$\text{NO}$ , $\text{NO}_2$ , $\text{ClO}_2$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

መደበኛውን የስምንት ኤሌክትሮን የኦክቴት ሕግ የማይከተሉ ሞለኪውሎችን ለመለየት ይህንን ተጠቀም።

ይጠንቀቁ

በሦስተኛው ፒሬድ እና ከዚያ በታች ያሉ አባላት ባዶ የ d ኦርቢታሎችን በመጠቀም ኦክቴታቸውን ያሰፋሉ፣ ነገር ግን የሁለተኛ ፒሬድ አባላት ይህንን ማድረግ አይችሉም።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 67-144 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

ስለ ሬዞናንስ መዋቅር የሚፈጠር የተሳሳተ ግንዛቤየተለመደ ስህተት

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የሬዞናንስ መዋቅሮችን እና እንደ ኦዞን ያሉ ሞለኪውሎችን የሉዊስ ውክልና በምትተረጉምበት ጊዜ ተጠቀም።

ይጠንቀቁ

ሬዞናንስ ማለት ሞለኪውሉ በተለያዩ ቅርጾች መካከል ወደ ኋላና ወደ ፊት ይቀያየራል ማለት አይደለም። ትክክለኛው ሞለኪውል መካከለኛ ቦንዶች ያሉት አንድ ቋሚ ድብልቅ ቅርጽ ነው።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 67-144 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

Sigma እና pi bond ከ orbital overlapሕግ

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ጥያቄው covalent bond እንዴት እንደሚፈጠር ወይም የ C=C ሁለቱ ትስስሮች ለምን እንደሚለያዩ ሲጠይቅ ተጠቀም። ግማሽ የተሞሉ ሁለት valence orbital ሲደራረቡና ኤሌክትሮኖቻቸው በተቃራኒ spin ሲጣመሩ ትስስር ይፈጠራል፦ በኒውክሊየሶቹ መስመር ላይ ፊት ለፊት መደራረብ sigma bond ይሰጣል፤ ሁለት ትይዩ p orbital በጎን ለጎን መደራረብ ደግሞ ጥግግቱ ከመስመሩ በላይና በታች የሚቀመጥ pi bond ይሰጣል።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች double bond ሁለት ተመሳሳይ ትስስር አድርገው ይቆጥሩና የ C=C ሁለተኛውን ትስስር በኒውክሊየሶቹ መካከል እንደተጨመቀ ሌላ ፊት ለፊት መደራረብ ይስሉታል። በሁለት አቶሞች መካከል የመጀመሪያው ትስስር ብቻ ነው sigma የሚሆነው፤ የሚጨመረው እያንዳንዱ ትስስር pi ነው። ስለዚህ C=C አንድ sigma ከአንድ pi ሲሆን pi bond ብቻውን ፈጽሞ አይቆምም። ጥንዶቹ በኒውክሊየሶቹ መካከል ሳይሆን ከመስመሩ በላይና በታች ስለሚቀመጡ pi ደካማው ትስስር ነው፤ የ double bond ሁለቱ ጫፎችም መዞር አይችሉም። በ p lobe ላይ የተጻፉት + እና - የሞገድ ምልክቶች እንጂ ኤሌክትሪክ ቻርጅ አይደሉም።

በአንድ ሞለኪውል ውስጥ sigma እና pi መቁጠርሕግ

n \text{ bonds between two atoms} \;=\; 1\,\sigma + (n-1)\,\pi

n \text{ bonds between two atoms} \;=\; 1\,\sigma + (n-1)\,\pi

$n$: bond order፦ ሁለቱ አቶሞች የሚጋሩት የኤሌክትሮን ጥንድ ብዛት፤ ለ single 1፣ ለ double 2፣ ለ triple 3
$\sigma$: sigma bond፤ በኒውክሊየሶቹ መስመር ላይ ካለ ፊት ለፊት መደራረብ የሚመጣ
$\pi$: pi bond፤ ከሁለት ትይዩ p orbital የጎን ለጎን መደራረብ የሚመጣ

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ጥያቄው በአንድ ሞለኪውል ውስጥ ስንት sigma እና ስንት pi bond እንዳሉ ሲጠይቅ ተጠቀም። በመዋቅሩ ውስጥ ያለውን እያንዳንዱን መስመር አንድ sigma አድርገህ ቁጠር፤ ከዚያም በ double ወይም triple bond ውስጥ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ መስመር አንድ pi ጨምር።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች በብዙ ትስስሩ ውስጥ ያሉትን ብቻ ቆጥረው በመዋቅሩ ውስጥ ያለው ሌላው መስመር ሁሉ sigma መሆኑን ይረሳሉ። ስለ ethene፣ C2H4፣ ሲጠየቁ 1 sigma እና 1 pi ይላሉ። ትክክለኛው ቁጥር ግን አራት C-H sigma ሲሆን፣ C=C ራሱ አንድ sigma እና አንድ pi ስለሆነ በአጠቃላይ 5 sigma እና 1 pi ነው። Ethyne፣ C2H2፣ 3 sigma እና 2 pi ነው። ሌላው ልማድ double bond ን 2 sigma ወይም triple ን 3 sigma ብሎ መቁጠር ነው፤ በተመሳሳዮቹ ሁለት አቶሞች መካከል ከአንድ በላይ sigma ፈጽሞ የለም።

Hybridization እና የሚወስነው geometryየማጣቀሻ ሠንጠረዥsp · sp^2 · sp^3 · +2

Hybrid set	የተቀላቀሉ orbital	Electron geometry	የትስስር ማዕዘን	ምሳሌዎች
$sp$	$1s + 1p$	linear	180°	$\text{CO}_2$ , $\text{C}_2\text{H}_2$
$sp^{2}$	$1s + 2p$	trigonal planar	120°	$\text{BF}_3$ , $\text{C}_2\text{H}_4$
$sp^{3}$	$1s + 3p$	tetrahedral	109.5°	$\text{CH}_4$ , $\text{NH}_3$ , $\text{H}_2\text{O}$
$sp^{3}d$	$1s + 3p + 1d$	trigonal bipyramidal	120°, 90° and 180°	$\text{PCl}_5$
$sp^{3}d^{2}$	$1s + 3p + 2d$	octahedral	90° and 180°	$\text{SF}_6$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

በመሃል ላለው አቶም ዙሪያ ያለውን ቅርጽ መሰየም ሲኖርብህ፣ ወይም hybridization ን ከ Lewis structure ማንበብ ሲኖርብህ ተጠቀም። በዚያ አቶም ላይ ያሉትን electron domain lone pair ጨምረህ ቁጠር፤ ቁጥሩ ረድፉን ይመርጣል፦ የ hybrid orbital ብዛት ሁልጊዜ ከተቀላቀሉት atomic orbital ብዛት ጋር እኩል ነው።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች የ geometry ዓምዱን የሞለኪውሉ ቅርጽ አድርገው ያነቡና NH3 ን tetrahedral በ109.5 ዲግሪ ብለው ይጽፋሉ። ሁለቱ መልሶች ከተለያዩ ቆጠራዎች ይመጣሉ። Hybridization lone pair ጨምሮ እያንዳንዱን electron domain ይቆጥራል፤ ስለዚህ NH3 እና H2O ሁለቱም sp3 ናቸው፤ የሁለቱም electron geometry tetrahedral ነው። ቅርጹ ግን ከአቶሞቹ ብቻ ስለሚሰየም NH3 trigonal pyramidal በ107 ዲግሪ ገደማ ሲሆን H2O ደግሞ bent በ104.5 ዲግሪ ገደማ ነው። የተገላቢጦሽ ስህተቱ lone pair ን መተውና H2O ሁለት ትስስር ስላለው sp2 ነው ማለት ነው።

Bond energy ከ bond length ጋርየማጣቀሻ ሠንጠረዥH-H · Cl-Cl · H-Cl · +4

ትስስር	Bond order	Bond energy (kJ/mol)	Bond length (pm)
H-H	1	436	74
Cl-Cl	1	242	199
H-Cl	1	431	127
C-H	1	413	109
C-C	1	348	154
C=C	2	612	134
C≡C	3	837	120

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ጥያቄው ሁለት ትስስሮችን በጥንካሬ ወይም በርዝመት ሲያወዳድር፣ ወይም አንድ ሞል ትስስር ለመስበር ምን ያህል ኃይል እንደሚያስፈልግ ሲጠይቅ ተጠቀም። የመጀመሪያዎቹ ሦስት ረድፎች የእነዚያ diatomic ሞለኪውሎች ትክክለኛ ዋጋዎች ናቸው፤ የካርቦን ረድፎች ግን ከብዙ ውህዶች የተወሰዱ አማካዮች ስለሆኑ ሌላ መጽሐፍ በጥቂት አሃዶች የተለየ ሊያሳይ ይችላል።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች አጭር ትስስር ጠንካራ ትስስር ነው የሚለውን አጥንተው በተለያዩ አቶሞች መካከል ይተገብሩታል። C-H በ109 pm ወይስ C=C በ134 pm የትኛው ይጠነክራል ተብለው ሲጠየቁ አብዛኞቹ አጭር ስለሆነ C-H ይላሉ፤ ደካማው ግን እሱ ነው፤ 413 ከ612 ጋር። ሕጉ የሚሠራው በተመሳሳዮቹ ሁለት አቶሞች መካከል ብቻ ነው፤ እዚያ ላይ C-C፣ C=C እና C≡C እያጠሩ አብረው ይጠነክራሉ። H-H በ74 pm እና C-C በ154 pm የተለያዩ አቶሞች ስለሆኑ ርዝመቱ የትኛው ለመስበር እንደሚከብድ ምንም አይነግርህም።

Molecular orbital bond orderቀመር

\text{Bond order} = \tfrac{1}{2}\,(N_{b} - N_{ab})

\text{Bond order} = \tfrac{1}{2}\,(N_{b} - N_{ab})

$N_{b}$: በ bonding molecular orbital ውስጥ ያሉት የኤሌክትሮኖች ብዛት
$N_{ab}$: በ antibonding molecular orbital ውስጥ ያሉት የኤሌክትሮኖች ብዛት፤ በኮከብ የሚጻፉት

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ጥያቄው አንድ diatomic ሞለኪውል ወይም አዮን ሊኖር ይችላል ወይ፣ ትስስሩ ምን ያህል ይጠነክራል፣ ወይም paramagnetic ነው ወይ ሲል ተጠቀም። መጀመሪያ molecular orbital ዎቹን በኃይል ቅደም ተከተል ሙላ፤ bonding እና antibonding ኤሌክትሮኖቹን ቁጠር፤ ከዚያም ልዩነቱን በሁለት አካፍል፦ bond order ዜሮ ማለት ሞለኪውሉ አይፈጠርም ማለት ነው።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች በተጻፈው configuration ውስጥ የሚያዩትን ኤሌክትሮን ብቻ ቆጥረው በተሳሳተ ድምር ይቀንሳሉ። የ 1s core ገብቷል ወይስ አልገባም የሚለውን አንድ ጊዜ ወስነህ በዚያው ጽና፦ N2 core ን አካትቶ የ 10 ሲቀነስ 4 ግማሽ ሲሆን፣ core ን ሳያካትት የ 8 ሲቀነስ 2 ግማሽ ነው፤ ሁለቱም 3 ይሰጣሉ። የ 10 ሲቀነስ 2 ግማሽ ግን ሁለቱን ስለሚቀላቅል 4 ይሰጣል። ሁለተኛው ልማድ ሁለቱን pi 2p ኤሌክትሮኖች በአንድ orbital ውስጥ ማጣመር ነው። B2 አንዱን በ pi 2px ሌላውን በ pi 2py ትይዩ spin ይዞ ያስቀምጣል፤ B2 paramagnetic የሆነውም በዚህ ምክንያት ነው። እንዲሁም pi 2p ን ከ sigma 2p በታች የሚያደርገውን ሥዕል ከ N2 አታሳልፍ፤ O2 እና F2 የተገለበጠውን ቅደም ተከተል ይጠቀማሉ።

የቁስ አካላዊ ሁነቶች

የተጣመረ የጋዝ ሕግቀመር

\frac{P_1 V_1}{T_1} = \frac{P_2 V_2}{T_2}

\frac{P_1 V_1}{T_1} = \frac{P_2 V_2}{T_2}

$P_1, P_2$: የመጀመሪያ እና የመጨረሻ Pressure $\text{Pa}$
$V_1, V_2$: የመጀመሪያ እና የመጨረሻ Volume $\text{m}^3$
$T_1, T_2$: የመጀመሪያ እና የመጨረሻ Temperature $\text{K}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የተወሰነ መጠን ያለው ጋዝ በግፊት፣ በመጠን እና በሙቀት ላይ በአንድ ጊዜ ለውጥ ሲያጋጥመው ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

የሙቀት መጠንን ወደ ቀመሩ ከማስገባትዎ በፊት 273 በመደመር ሁልጊዜ ወደ ኬልቪን መቀየር አለበት።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 145-192 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የግራሃም የስርጭት ሕግቀመር

\frac{r_1}{r_2} = \sqrt{\frac{M_2}{M_1}}

\frac{r_1}{r_2} = \sqrt{\frac{M_2}{M_1}}

$r_1, r_2$: የጋዝ 1 እና የጋዝ 2 Rate of diffusion $\text{mol}\cdot\text{s}^{-1}$
$M_1, M_2$: የጋዝ 1 እና የጋዝ 2 Molar mass $\text{kg}\cdot\text{mol}^{-1}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

በቋሚ የሙቀት መጠን እና ግፊት የሁለት የተለያዩ ጋዞችን የስርጭት ፍጥነት ለማወዳደር ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

የፍጥነት ንፅፅሩ ከሞላር ማስ ስኩዌር ሩት ጋር በተገላቢጦሽ ይዛመዳል፤ ስለዚህ የጋዝ 1 ፍጥነት ከላይ ሲሆን የጋዝ 2 ሞላር ማስ ደግሞ ከላይ በስሩ ስር ይሆናል።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 145-192 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የአይዲያል ጋዝ እኩልዮሽቀመር

PV = nRT

PV = nRT

$P$: ግፊት $\text{Pa}$
$V$: ይዘት $\text{m}^3$
$n$: የቁስ መጠን $\text{mol}$
$R$: ሁለንተናዊ የጋዝ ቋሚ $\text{J}\cdot\text{K}^{-1}\cdot\text{mol}^{-1}$
$T$: የሙቀት መጠን $\text{K}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

በአንድ ሁኔታ ውስጥ የአይዲያል ጋዝ ግፊት፣ ይዘት፣ የሙቀት መጠን እና የሞል ብዛትን ለማዛመድ ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

መለኪያዎቹ ከቋሚ R ጋር መዛመዳቸውን ያረጋግጡ። R = 0.082 atm L per mol K ሲጠቀሙ ግፊት በ atm እና ይዘት በ L መሆን አለበት።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 145-192 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የሙቀት መጠን መለኪያ በጋዝ ስሌቶችየተለመደ ስህተት

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ለማንኛውም የጋዝ ሕግ ጥያቄ የሙቀት መጠን ዋጋዎችን ሲያዘጋጁ ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

በጋዝ ሕግ እኩልዮሾች ውስጥ የሙቀት መጠንን በዲግሪ ሴልሺየስ በጭራሽ አያስገቡ። ሁልጊዜ T = ዲግሪ ሴልሺየስ + 273 በመጠቀም ወደ ኬልቪን ይቀይሩ።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 145-192 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የክሪስታል ጠጣር ዓይነቶችየማጣቀሻ ሠንጠረዥIonic · Molecular · Covalent network · +1

የጠጣር አይነት	ቅንጣቶች	የመሳብ ኃይሎች	ዋና ዋና ባህሪያት	ምሳሌዎች
Ionic	Cations እና anions	Ionic bonds	ከፍተኛ melting point፣ ተሰባሪ፣ በmolten state ውስጥ ኤሌክትሪክ የሚያስተላልፍ	$\text{NaCl}, \text{CsCl}, \text{KCl}$
Molecular	Molecules ወይም atoms	Intermolecular forces	ዝቅተኛ melting point፣ ለስላሳ፣ non-conductors	$\text{H}_2\text{O}, \text{CO}_2, \text{C}_{12}\text{H}_{22}\text{O}_{11}$
Covalent network	Atoms	Covalent bonds	እጅግ በጣም ከፍተኛ melting point፣ በጣም ጠንካራ፣ non-conductors	$\text{C (diamond)}, \text{SiO}_2, \text{Graphite}$
Metallic	የMetal cations በelectron sea ውስጥ	Metallic bonds	ተለዋዋጭ melting point፣ malleable፣ ኤሌክትሪክ የሚያስተላልፍ	$\text{Cu}, \text{Ag}, \text{Au}, \text{Fe}, \text{Al}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ክሪስታላዊ ጠጣሮችን በቅንጣት አይነቶች፣ በማሰሪያ ኃይሎች እና በአካላዊ ባህሪያት ላይ በመመስረት ለመመደብ ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

አዮናዊ ጠጣሮች በጠጣር ሁኔታ ውስጥ ኤሌክትሪክ አያስተላልፉም፤ የሚያስተላልፉት ሲቀልጡ ወይም በውሃ ውስጥ ሲሟሙ ብቻ ነው።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 145-192 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

የ Boyle ሕግና ሁለቱ ግራፎቹቀመር

P_1V_1 = P_2V_2

P_1V_1 = P_2V_2

$P_1$: ጋዙ የሚጀምርበት ግፊት $\mathrm{Pa},\ \mathrm{kPa},\ \mathrm{atm},\ \mathrm{mmHg}$
$V_1$: በዚያ ግፊት ላይ የሚይዘው መጠን $\mathrm{m^{3}},\ \mathrm{L},\ \mathrm{cm^{3}}$
$P_2$: ከለውጡ በኋላ ያለው ግፊት $\mathrm{Pa},\ \mathrm{kPa},\ \mathrm{atm},\ \mathrm{mmHg}$
$V_2$: ከዚያ በኋላ የሚይዘው መጠን $\mathrm{m^{3}},\ \mathrm{L},\ \mathrm{cm^{3}}$

የተሰጠው	የተጠየቀው	አሠራሩ
በ 3.0 L ውስጥ 200 kPa	በ 1.5 L ላይ ያለው ግፊት	$P_2 = \dfrac{200 \times 3.0}{1.5} = 400$ kPa
በ 2.0 L ውስጥ 1.5 atm	በ 0.75 atm ላይ ያለው መጠን	$V_2 = \dfrac{1.5 \times 2.0}{0.75} = 4.0$ L
በ 500 $\mathrm{cm^{3}}$ ውስጥ 760 mmHg	በ 250 $\mathrm{cm^{3}}$ ላይ ያለው ግፊት	$P_2 = \dfrac{760 \times 500}{250} = 1520$ mmHg
በ 1.2 L ውስጥ 100 kPa	በ 60 kPa ላይ ያለው መጠን	$V_2 = \dfrac{100 \times 1.2}{60} = 2.0$ L

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የተወሰነ መጠን ያለው ጋዝ በተዘጋ ዕቃ ውስጥ ሆኖ ሙቀቱ ሳይለወጥ ሲቀርና መጨፍለቁ ወይም መስፋቱ ግፊቱን ሲለውጥ ተጠቀም፦ የተገፋ መርፌ፣ በውኃ ውስጥ የሚወጣ አረፋ። የተሰጠህን ግፊትና መጠን አባዛ፤ ከዚያም ጥያቄው በሚለውጠው በአንዱ አካፍል።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች "inversely proportional" የሚለውን ሰምተው የ $P$ በ $V$ ግራፍ ወደ ታች የሚያዘነብል ቀጥተኛ መስመር አድርገው ይስሉታል። እሱ ግን ጠምዛዛ መስመር ነው፤ rectangular hyperbola $PV = k$ ሲሆን ወደ ሁለቱም ዘንጎች እየጠጋ ሄዶ አንዳቸውንም አይነካም። ቀጥተኛ መስመር ሆኖ በመነሻ ነጥቡ የሚያልፈው የ $P$ በ $1/V$ ግራፍ ብቻ ነው፤ ተዳፋቱም $k$ ነው። ስለዚህ አንድ ግራፍ ቀጥተኛ ሆኖ በመነሻ ነጥቡ ካለፈ አግድም ዘንጉን አንብብ፤ $1/V$ ይላል። ሁለተኛው ወጥመድ የስሌት ነው። $P_1V_1 = P_2V_2$ የሚመጣጠነው ሁለቱም መጠኖች በአንድ መለኪያ፣ ሁለቱም ግፊቶችም በአንድ መለኪያ ሲሆኑ ብቻ ነው፤ ስለዚህ 500 $\mathrm{cm^{3}}$ ሰጥቶ ስለ 1.5 L የሚጠይቅ ጥያቄ መጀመሪያ መለወጥ አለበት፦ 1 atm = 760 mmHg = 101.325 kPa፣ 1 L = 1000 $\mathrm{cm^{3}}$ ። በ SI መሆን ግዴታ አይደለም፤ ሁለቱ ጎኖች ግን መመሳሰል አለባቸው።

የ ideal gas kinetic molecular theoryሕግ

E_{k} = \tfrac{3}{2}kT

E_{k} = \tfrac{3}{2}kT

$E_{k}$: የአንድ የጋዝ ቅንጣት አማካይ translational kinetic energy $\mathrm{J}$
$k$: የ Boltzmann ቋሚ $\mathrm{J\,K^{-1}}$
$T$: ፍጹም ሙቀት፤ ሁልጊዜ በ kelvin $\mathrm{K}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ጥያቄው ጋዝ ለምን የገባበትን ዕቃ ሁሉ እንደሚሞላ፣ ለምን በቀላሉ እንደሚጨመቅ፣ ወይም ሲሞቅ በቅንጣቶቹ ላይ ምን እንደሚሆን ሲጠይቅ ተጠቀም። መርሆቹ የሚገልጹት ideal gas ን ነው፦ ቁጥር ስፍር የሌላቸው ጥቃቅን ቅንጣቶች ሁልጊዜ በዘፈቀደ ይንቀሳቀሳሉ፤ የራሳቸው ቦታ የላቸውም፤ አንዳቸው ሌላውን አይስቡም፤ ግጭታቸው elastic ነው፤ አማካይ kinetic energy ቸውም በሙቀት ብቻ ይወሰናል። እውነተኛ ጋዞችም በተለመደው የክፍል ግፊትና ሙቀት በቅርበት ይከተሏቸዋል።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች kinetic energy ከሙቀት ጋር ተመጣጣኝ ነው የሚለውን አንብበው ዲግሪ ሴልሺየስ ያስገባሉ። ጋዝን ከ20 ዲግሪ ሴልሺየስ ወደ 40 ዲግሪ ሴልሺየስ ማሞቅ አማካይ kinetic energy ውን አያባዛውም፦ በ kelvin ሲታይ ከ293 K ወደ 313 K ነው፤ ጭማሪው 7 በመቶ ገደማ ብቻ ነው። በዚህ ግንኙነት ውስጥ T ሁልጊዜ በ kelvin ነው። ሁለተኛው ስህተት በአንድ ሙቀት ላይ ሁሉም ጋዞች እኩል አማካይ kinetic energy አላቸው የሚለውን ሰምቶ ሞለኪውሎቻቸውም በእኩል ፍጥነት ይንቀሳቀሳሉ ብሎ መመለስ ነው። እኩል ኃይል ከተለያየ mass ጋር ማለት የተለያየ ፍጥነት ማለት ነው፤ ስለዚህ በ25 ዲግሪ ሴልሺየስ የ hydrogen ሞለኪውል ከ oxygen ሞለኪውል በአራት እጥፍ ገደማ ይፈጥናል።

ኬሚካል ካይኔቲክስ

Effective Collision Conditionsሕግ

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የሞለኪውሎች ግጭት ለምን ወደ ውጤት እንደሚቀየር ወይም እንደማይቀየር ለማስረዳት ይጠቅማል።

ይጠንቀቁ

ሪአክሽን እንዲካሄድ ሁለቱም ቅድመ ሁኔታዎች በአንድ ላይ መሟላት አለባቸው፦ ሞለኪውሎች ትክክለኛ አቅጣጫ እና ከ activation energy ጋር እኩል ወይም የበለጠ kinetic energy ሊኖራቸው ይገባል።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 193-221 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

General Rate Expressionቀመር

\text{Rate} = -\frac{1}{a}\frac{\Delta [\text{A}]}{\Delta t} = -\frac{1}{b}\frac{\Delta [\text{B}]}{\Delta t} = \frac{1}{c}\frac{\Delta [\text{C}]}{\Delta t} = \frac{1}{d}\frac{\Delta [\text{D}]}{\Delta t}

\text{Rate} = -\frac{1}{a}\frac{\Delta [\text{A}]}{\Delta t} = -\frac{1}{b}\frac{\Delta [\text{B}]}{\Delta t} = \frac{1}{c}\frac{\Delta [\text{C}]}{\Delta t} = \frac{1}{d}\frac{\Delta [\text{D}]}{\Delta t}

$\text{Rate}$: የአፀግብሮት ፍጥነት $\text{mol}\,\text{L}^{-1}\text{s}^{-1}$
$\Delta [\text{A}]$: የተነካኪ A የ concentration ለውጥ $\text{mol}\,\text{L}^{-1}$
$\Delta t$: የጊዜ ልዩነት $\text{s}$
$a$: የተነካኪ A stoichiometric coefficient $1$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የሪአክሽን ፍጥነትን ከተነካኪዎች መመናመን ወይም ከውጤቶች መፈጠር ፍጥነት ጋር በተመጣጠነ ኬሚካላዊ እኩልዮሽ ለማዛመድ ይጠቅማል።

ይጠንቀቁ

የእያንዳንዱን ንጥረ ነገር የ concentration ለውጥ ፍጥነት በተመጣጠነ እኩልዮሽ ውስጥ ላለው stoichiometric coefficient ማካፈልን አይርሱ።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 193-221 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

Missing Negative Sign for Reactantsየተለመደ ስህተት

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የተነካኪዎችን መመናመን መሠረት በማድረግ የሪአክሽን ፍጥነትን ሲገልጹ ይጠቅማል።

ይጠንቀቁ

የተነካኪዎች concentration እየቀነሰ ስለሚሄድ የለውጡ ዋጋ negative ይሆናል፤ አጠቃላይ የሪአክሽን ፍጥነት positive እንዲሆን ከተነካኪው ፊት የ negative ምልክት መኖር አለበት።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 193-221 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

ኬሚካላዊ ኢኩሊብሪየም

የLe Chatelier መርህ እና የግፊት ለውጥሕግ

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የግፊት ወይም የvolume ለውጥ የጋዝ equilibrium ሥርዓትን ወደ የትኛው አቅጣጫ እንደሚያሸጋግረው ለመተንበይ ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

ግፊት ሲጨምር equilibrium አነስተኛ የጋዝ moles ወዳለበት አቅጣጫ ይሸጋገራል። በቋሚ volume ላይ inert gas መጨመር ምንም ሽግግር አያመጣም።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 222-263 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

ንጹሕ Solids እና Liquids በEquilibrium ቀመር ውስጥ ማካተትየተለመደ ስህተት

መቼ እንደሚጠቀሙበት

የተለያዩ የቁስ አካል ሁኔታዎችን ለያዙ heterogeneous systems የequilibrium constant ቀመር ሲጻፍ ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

ንጹሕ solids (s) ወይም ንጹሕ liquids (l) concentrations ቋሚ ስለሆኑ በKC ወይም በKP ቀመር ውስጥ በፍጹም እንዳይካተቱ።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 222-263 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

በKP እና በKC መካከል ያለው ዝምድናቀመር

K_P = K_C(RT)^{\Delta n}

K_P = K_C(RT)^{\Delta n}

$K_P$: በከፊል ግፊት የሚገለጽ equilibrium constant $\text{atm}^{\Delta n}$
$K_C$: በሞላር ክምችት የሚገለጽ equilibrium constant $(\text{mol}\,\text{L}^{-1})^{\Delta n}$
$R$: የአይዲያል ጋዝ ቋሚ $\text{L}\,\text{atm}\,\text{K}^{-1}\,\text{mol}^{-1}$
$T$: ፍጹም temperature $\text{K}$
$\Delta n$: የጋዝ ውጤቶች moles ሲቀነስ የጋዝ መነሻዎች moles $1$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ለጋዝ phase reactions በconcentration እና በpressure equilibrium constant መካከል ለመቀየር ይጠቀሙ።

ይጠንቀቁ

Delta n ሲሰላ የጋዝ ዝርያዎችን ብቻ ይቁጠሩ። የጋዝ products እና reactants moles እኩል ሲሆኑ Delta n ዜሮ ይሆናል፤ KP እና KC እኩል ይሆናሉ።

ከGrade 11 Chemistry፣ ገጽ 222-263 የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

ኦክስጅን የያዙ አስፈላጊ ኦርጋኒክ ውህዶች

በኢታኖል አሲድ ዲሃይድሬሽን ውስጥ የሙቀት መጠንየተለመደ ስህተት

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ኢታኖል ከተከማቸ ሰልፈሪክ አሲድ ጋር ሲሞቅ አልኪን ወይም ኤተር እንደሚሰጥ ለመወሰን ይጠቀሙበት።

ይጠንቀቁ

የሙቀት መጠኖቹን አያምታቱ፦ ወደ ኤቲን የሚቀየረው በ 170 °C ሲሆን ወደ ዳይኤቲል ኤተር የሚቀየረው ግን በ 140 °C ነው።

ከGrade 11 Chemistry፣ ከገጽ 264 ጀምሮ የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

ዊሊያምሰን የኤተር ሲንተሲስቀመር

R\text{-}X + R'\text{-}O^- \rightarrow R\text{-}O\text{-}R' + X^-

R\text{-}X + R'\text{-}O^- \rightarrow R\text{-}O\text{-}R' + X^-

$R\text{-}X$: አልካይል ሃላይድ $none$
$R'\text{-}O^-$: የአልኮክሳይድ አዮን $none$
$R\text{-}O\text{-}R'$: ኤተር $none$
$X^-$: የሃላይድ አዮን $none$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ሲሜትሪካል ወይም አንሲሜትሪካል ኤተሮችን ከአልኪል ሃላይድ እና ከአልኮክሳይድ አየን ለማዘጋጀት ይጠቀሙበት።

ይጠንቀቁ

ይህ ሰብስቲቲዩሽን ሪአክሽን የአልኮክሳይዱን ኦክስጅን ሃሎጅኑ ከነበረበት አልኪል ካርቦን ጋር በቀጥታ ያገናኛል።

ከGrade 11 Chemistry፣ ከገጽ 264 ጀምሮ የተዘጋጀ፤ ከመውጣቱ በፊት ሁለት ጊዜ ተረጋግጧል

ኦክስጅንና ናይትሮጅን የያዙ ቤተሰቦችን መለየትየማጣቀሻ ሠንጠረዥAlcohol · Ether · Aldehyde · +5

ቤተሰብ	ግሩፑ	እንዴት እንደምትለየው
Alcohol	$-\mathrm{OH}$	ኦክስጅኑ ሃይድሮጅን ይዞ ከአንድ ካርቦን ጋር ተሳስሯል። ethanol፣ $\mathrm{CH_3CH_2OH}$ ።
Ether	$\mathrm{C}-\mathrm{O}-\mathrm{C}$	ኦክስጅኑ በሁለት ካርቦኖች መካከል ተቀምጦ ምንም ሃይድሮጅን አልያዘም። methoxymethane፣ $\mathrm{CH_3OCH_3}$ ።
Aldehyde	$-\mathrm{CHO}$	የ carbonyl ካርቦኑ በሰንሰለቱ ጫፍ ላይ ሆኖ አሁንም ሃይድሮጅን ይዟል። ethanal፣ $\mathrm{CH_3CHO}$ ።
Ketone	$\mathrm{R}-\mathrm{CO}-\mathrm{R}'$	የ carbonyl ካርቦኑ በሰንሰለቱ ውስጥ ሆኖ በሁለቱም ጎን ካርቦን አለው። propanone፣ $\mathrm{CH_3COCH_3}$ ።
Carboxylic acid	$-\mathrm{COOH}$	carbonyl እና hydroxyl በአንድ ካርቦን ላይ ተቀምጠዋል። ethanoic acid፣ $\mathrm{CH_3COOH}$ ።
Ester	$\mathrm{R}-\mathrm{COO}-\mathrm{R}'$	የ carbonyl ካርቦኑ ሁለተኛ ካርቦን ከያዘ ኦክስጅን ጋር ተሳስሯል። methyl ethanoate፣ $\mathrm{CH_3COOCH_3}$ ።
Primary amine	$-\mathrm{NH_2}$	ናይትሮጅኑ ሦስት ነጠላ ትስስር አለው፤ በጎኑ carbonyl የለም። ethanamine፣ $\mathrm{CH_3CH_2NH_2}$ ።
Amide	$-\mathrm{CONH_2}$	ናይትሮጅኑ በቀጥታ ከ carbonyl ካርቦን ጋር ተሳስሯል። ethanamide፣ $\mathrm{CH_3CONH_2}$ ።

መቼ እንደሚጠቀሙበት

አንድ መዋቅር ወይም አጭር ቀመር ፊትህ ሲኖርና ውህዱን ከመሰየምህ ወይም ምላሹን ከመናገርህ በፊት ቤተሰቡን መለየት ሲኖርብህ ተጠቀም። ኦክስጅኑ ወይም ናይትሮጅኑ ከምን ጋር እንደተሳሰረ አንብብ፤ ከዚያ ያንን መግለጫ በዚህ ሰንጠረዥ ውስጥ ፈልግ።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች ቤተሰቡን የሚሰይሙት ኦክስጅን በመኖሩ እንጂ ኦክስጅኑ በሚቀመጥበት ቦታ ስላልሆነ ሁሉንም alcohol ብለው ይጠሩታል። ኦክስጅኑ ሃይድሮጅን ከያዘ alcohol ነው፣ $\mathrm{CH_3CH_2OH}$ ፤ በሁለት ካርቦኖች መካከል ከተቀመጠ ግን ether ነው፣ $\mathrm{CH_3OCH_3}$ ። ሁለቱም $\mathrm{C_2H_6O}$ ናቸው፦ ተመሳሳይ አቶሞች በሁለት የተለያዩ ቤተሰቦች ውስጥ። ተመሳሳዩ ፈተና በቀሪው ሰንጠረዥ ላይም ይሠራል። በሰንሰለቱ ጫፍ ላይ ሃይድሮጅን የያዘ carbonyl aldehyde ነው፤ በሁለቱም ጎን ካርቦን ያለው ተመሳሳይ carbonyl ደግሞ ketone ነው፤ በ $-\mathrm{COOH}$ ውስጥ ሁለተኛው ኦክስጅን ሃይድሮጅን ይይዛል፣ በ $-\mathrm{COO}-$ ውስጥ ግን ካርቦን ይይዛል።

የ functional group አጠቃላይ ቀመሮችየማጣቀሻ ሠንጠረዥAlcohol · Ether · Aldehyde · +4

ቤተሰብ	Functional group	አጠቃላይ ቀመር	ምሳሌ
Alcohol	$-\mathrm{OH}$	$\mathrm{R}-\mathrm{OH}$	ethanol, $\mathrm{CH_3CH_2OH}$
Ether	$-\mathrm{O}-$	$\mathrm{R}-\mathrm{O}-\mathrm{R}'$	methoxymethane, $\mathrm{CH_3OCH_3}$
Aldehyde	$-\mathrm{CHO}$	$\mathrm{R}-\mathrm{CHO}$	ethanal, $\mathrm{CH_3CHO}$
Ketone	$-\mathrm{CO}-$	$\mathrm{R}-\mathrm{CO}-\mathrm{R}'$	propanone, $\mathrm{CH_3COCH_3}$
Carboxylic acid	$-\mathrm{COOH}$	$\mathrm{R}-\mathrm{COOH}$	ethanoic acid, $\mathrm{CH_3COOH}$
Primary amine	$-\mathrm{NH_2}$	$\mathrm{R}-\mathrm{NH_2}$	ethanamine, $\mathrm{CH_3CH_2NH_2}$
Haloalkane	$-\mathrm{X},\ \mathrm{X} = \mathrm{F},\ \mathrm{Cl},\ \mathrm{Br},\ \mathrm{I}$	$\mathrm{R}-\mathrm{X}$	chloroethane, $\mathrm{CH_3CH_2Cl}$

መቼ እንደሚጠቀሙበት

ጥያቄው እንደ $\mathrm{R}-\mathrm{CHO}$ ወይም $\mathrm{R}-\mathrm{O}-\mathrm{R}'$ ያለ አጠቃላይ ቀመር ሰጥቶ የትኛውን ቤተሰብ እንደሚወክል ሲጠይቅ፣ ወይም አንድ ግሩፕ ጽፈህ ካሰብከው ቤተሰብ ጋር ማመሳከር ስትፈልግ ተጠቀም። እያንዳንዱ ረድፍ አንድ homologous series ነው፦ አባላቱ ይህንኑ ግሩፕና ይህንኑ አጠቃላይ ቀመር ይጋራሉ፤ ተከታታይ አባላትም በአንድ $-\mathrm{CH_2}-$ ይለያያሉ፣ ይኸውም 14 g/mol ነው።

ይጠንቀቁ

ተማሪዎች aldehyde ን $\mathrm{R}-\mathrm{CHO}$ ሳይሆን $\mathrm{R}-\mathrm{COH}$ ብለው ይጽፉታል። ፊደል በፊደል አንብበው፦ $\mathrm{C}-\mathrm{O}-\mathrm{H}$ ማለት hydroxyl የያዘ ካርቦን ማለት ነው፤ ይህም alcohol ነው። ስለዚህ አንድ የተቀያየረ ፊደል ቤተሰቡን በሙሉ ይለውጠዋል። ሃይድሮጅኑ ከኦክስጅኑ ይቀድማል። ተመሳሳይ ጥንቃቄ aldehyde ን ከ ketone ይለያል። ሁለቱም $\mathrm{C}=\mathrm{O}$ አላቸው፤ በ aldehyde ውስጥ ግን ያ ካርቦን አሁንም ሃይድሮጅን ስለሚይዝ በሰንሰለቱ ጫፍ ላይ ይቀመጣል፣ $\mathrm{CH_3CHO}$ ፤ በ ketone ውስጥ ደግሞ በሁለት ካርቦኖች መካከል ተይዟል፣ $\mathrm{CH_3COCH_3}$ ።

የ11ኛ ክፍል የኬሚስትሪ መማሪያ መጽሐፍ

የአዲሱ ሥርዓተ ትምህርት የተማሪ መማሪያ መጽሐፍ፣ በነጻ PDF። በዚህ ገጽ ላይ ያሉት ካርዶች ምዕራፎቹን ይከተላሉ።

የትምህርት ሚኒስቴር እትም, እንግሊዝኛ
342 ገጾች
PDF ያውርዱ

መጽሐፉ የሚሸፍናቸው ምዕራፎች

1.Atomic structure and periodic properties of the elements
2.Chemical bonding
3.Physical states of matter
4.Chemical kinetics
5.Chemical equilibrium
6.Some important oxygen-containing organic compounds

ተመሳሳይ ትምህርት በሌሎች ክፍሎች

ፈተና ካለፈው ክፍል የተማሩትን መጠየቁን አያቆምም። የእነዚያ ክፍሎች ካርዶችም እዚህ አሉ።

የ11ኛ ክፍል ሌሎች ትምህርቶችዎ

በዚህ ክፍል እስካሁን ካርድ ያላቸው ሌሎች ትምህርቶች በሙሉ።

ተማሪዎች የሚጠይቋቸው ጥያቄዎች

የ11ኛ ክፍል ኬሚስትሪ ካርዶች ምን ይሸፍናሉ?: ከአገር አቀፉ መጽሐፍ 6 ምዕራፎች የተወሰዱ 34 ካርዶች፦ የአቶም መዋቅር እና የንጥረ ነገሮች ፒሪዮዲክ ባህሪያት፣ ኬሚካላዊ ትስስር፣ የቁስ አካላዊ ሁነቶች፣ ኬሚካል ካይኔቲክስ፣ ኬሚካላዊ ኢኩሊብሪየም እና ኦክስጅን የያዙ አስፈላጊ ኦርጋኒክ ውህዶች። እያንዳንዱን ምዕራፍ በገጹ ላይ አንድ ካርድ በአንድ ጊዜ መውሰድ ይችላሉ።
በ11ኛ ክፍል አገር አቀፍ ፈተና አለ?: የለም። ኢትዮጵያ አገር አቀፍ ፈተና የምትሰጠው በ6ኛ፣ በ8ኛና በ12ኛ ክፍል ብቻ ነው። እነዚህ ካርዶች ለትምህርት ቤትዎ ፈተናዎች፣ እንዲሁም ከጥቂት ዓመታት በኋላ ለሚመጣው አገር አቀፍ ፈተና ናቸው።
እነዚህ ካርዶች ከየት መጡ?: ለዚህ ክፍል ከተዘጋጀው የትምህርት ሚኒስቴር መጽሐፍ፣ ከGrade 11 Chemistry ተቀድተዋል። ከዚያም ምዕራፉን ማየት የማይችል ሁለተኛ ማጣሪያ እያንዳንዱን ቀመር፣ ቋሚ ቁጥርና የሠንጠረዥ ረድፍ እንደገና ያሰላል፤ ማጣሪያው ማረጋገጥ ያልቻለውን ሁሉ ሳያወጣ ይይዘዋል።
ይህ ነጻ ነው?: አዎ። እዚህ ያለው እያንዳንዱ ካርድ በነጻ ይነበባል፤ ለኅትመት የተዘጋጀውም ሉህ በነጻ ይወርዳል። ሁለቱም መለያ አይጠይቁም።
ይህ ለመጨረሻ ጊዜ የተረጋገጠው መቼ ነው?: 6 ሴፕቴምበር 2026። ካርዶች ምዕራፍ በምዕራፍ ይመጣሉ፤ ከእያንዳንዱ በታች ያለው መስመር ያ ካርድ ለመጨረሻ ጊዜ የተነበበበትን ቀን ይናገራል።

ያጥኑ፣ ከዚያም ራስዎን ይፈትኑ

Temari እነዚህን ካርዶች ወደ መልመጃ ጥያቄዎች ይለውጣቸዋል፣ እየሠሩ ያርማቸዋል፤ ያልገባዎትንም የሚያብራራ የAI አስተማሪ አለ።

በነጻ ይጀምሩ