Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa
Seenaa kutaa 11 Temari irratti kaardii qayyabannaa 17 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.
Gosa kaardii tokko qofa agarsiisi
Yoom akka itti fayyadamtu
Yoo ogeessonni seenaa walabaa ta'uu isaanii ykn seenaan guutumaan guutuutti walabaa ta'uu danda'u gaafatamu kaardii kana fayyadamaa.
Of eeggadhu
Ogeessa seenaa akka saayinsii uumamaa walabaa ta'e hin fudhatin, sababii isaanis murtii gatii ni kennu. Darbii yeroo ammaa ilaalcha keessaan hin murteessinin, seenaan guutumaan guutuutti walabaa ta'uu danda'u jedhanis hin barreessin.
Grade 11 History, fuula 1-21 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Bara | Yeroo |
|---|---|
| Bara Durii | waggaa 1000 dura Kiristoosiin hanga 1270 booda Kiristoosiin |
| Bara Giddu-galeessaa | 1270 hanga 1855 booda Kiristoosiin |
| Bara Ammayyaa | 1855 hanga ammaatti |
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo tartiiba ykn yeroo yeroowwan seenaa Itoophiyaa gaafatamu kana fayyadamaa.
Of eeggadhu
Yeroowwan Itoophiyaa kan Awurooppaa irraa adda. Itoophiyaaf 1270 fi 1855 fayyadamaa; 476 ykn 1500 Awurooppaa hin fayyadamin.
Grade 11 History, fuula 1-21 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Guyyaa | Taateewwan |
|---|---|
| 509 B.C. | Mootota Etruscan ergaa baasanii booda Rippaabliikii Roomaa ni hundaa'e. |
| 27 B.C. | Oktaaviyan mootii guddaa jalqabaa ta'ee maqaa Augustus fudhate. |
| 27 B.C. booda | Pax Romana (nagaa Roomaa), bara dheeraa waggaa 200 ta'e ture. |
| 395 A.D. | Imperii Roomaa gara Lixaa fi Bahaatti ni qoodame. |
| 410 A.D. | Visigoths Roomaa saamani. |
| 476 A.D. | Imperii Roomaa Lixaa foonii ni kufe. |
| 1453 | Turkoonni Ottoman Constantinople ni qabatan; imperii Roomaa Bahaa ni xumurame. |
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo gaaffiin tartiiba taateewwan Rippaabliikii Roomaa irraa hanga qoodamuu fi kufaatii Imperii Roomaatti gaafatu kaardii kana fayyadamaa.
Of eeggadhu
Dhiiga Caesar (44 B.C.) jalqaba Imperii godhaa hin fudhatin. Kitaabni mootii jalqabaa bara 27 B.C. irra ture jedha; yeroo sana Oktaaviyan maqaa Augustus fudhate.
Grade 11 History, fuula 22-50 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yoo gaaffiin maqaa maatii bulchaa Shawaa ykn Ifaatii eeruun sultanaatii isaa wajjin akka walsimsiftu gaafatame kaardii kana fayyadami.
Of eeggadhu
Makhzumite maatii bulchaa Sultanaatii Shawaa ture, bara 1285 irratti kufsiifame. Walasmaan immoo maatii bulchaa Sultanaatii Ifaat deebi'aa ture, kanaanis Shawaa kufsiise. Gosoota lamaan wal jijjiiruu hin qabu; Shawaa fi Ifaatis mootummaa tokko hin ilaalin.
Grade 11 History, fuula 51-73 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin sababa Mootummaan Aksumi akkamitti laaffate ykn kufe, ykn daldala fi aangoo siyaasaa isaa maal akka cabse yoo gaafatame kaardii kana fayyadami.
Of eeggadhu
Magaalaa Adulis balleessuu qofa akka sababa guutuu hin fudhatin. Kitaabichi kufaatiin xumura qarnii 7ffaa irraa akka jalqabe, Adulis bara 702 tti Arabotaan balleeffamuun diinagdee akka cabsu, ayyaanni Beejaa, Agaawotaa fi Dhaabbata Yoditi immoo kufaatii sana dhumaatti akka mirkaneessan ibsa.
Grade 11 History, fuula 51-73 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin kurusaadii kamtu kiristaanota lole, yookaan lolaa Qonstaantinooppolis bara 1204 irratti gaafatame kana fayyadami.
Of eeggadhu
Kurusaadii afraffaan (1202-1204) kiristaanota kan biroo lolan, Musliimota miti. Ergamoonni Veeniisii mormitoota isaanii Bayzantiyoonii akka moo'an gargaaranii, achiis Qonstaantinooppolis qabatanii saamaniiru. Akka waraana qulqulluu Musliimota irratti taasifameetti hin ibsin.
Grade 11 History, fuula 74-118 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin Islaamaan maaliif akka qoqqoodame, yookaan Sunnii fi Shiitaan hooggansa irratti akkamitti garaagarani yoo gaafatame kaardii kana fayyadami.
Of eeggadhu
Sunniin hordoftoota Nabiyyaa kan ta'an 'khaliifa' jedhu; wanti isaan qabu humna waaqaa yookaan nabiyyummaa hin turre. Shiitaan Imaamaa fi Imaamaatti kan jedhan filatu, Imaamni dogoggoruu akka hin taane amanu. Jechoota hin walitti jijjiirin: Imaamni hooggansa Shiitaa, khaliifni immoo hooggansa Sunnii dha.
Grade 11 History, fuula 74-118 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Mamluk'n bara 1250 hanga 1517 Misraa akkamitti akka bulchan yookaan maaliif humna akka qabaatan yoo gaafatamu kana fayyadami.
Of eeggadhu
Mamluk'n garbicha Turkii turan malee lafa Misraa irraa dhalatan miti. Mamluk jechi Arabiffaa kan 'qabame' ykn 'garbicha' jedhu. Ol-ka'uun isaanii sababa lamaan tartiibaan ture: wal-dhabdee gidduu ilmaan mootii Ayyubid jiru moototni akka Mamluk'n ajajamaa ta'an godhan, dhiyeenyaan Mongol'n lolaan isaanii biyya irratti humna akka qabatan carraa kennee. Mongol'n Mamluk'n akka aangoo qabatan godhan hin jedhin; Mamluk'n Mongol'n lama moo'anii ulfina Islaamaa tiksitoota ta'an.
Grade 11 History, fuula 119-140 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin dhowwuu daldala garbaa yookaan garbummaan Afrikaa yeroo kam akka xumurame yoo gaafate fayyadami.
Of eeggadhu
Biyyoonni Ingiliizii daldala kana 1807 dhorkan; garuu garbummaan keessa Afrikaa keessatti itti fufe, ergama garbootaa gara Arabiyaa, Afrikaa Kaabaa fi Lixa Fagoo jalqabbii waggaa 20ffaa hanga itti fufe. Itoophiyaan keessatti garbummaan fi daldalli garbootaa hanga Xaaliyaanonni 1935 dhufanitti itti fufe. Dhowwuun daldalaa garbummaa Afrikaa xumure jechuun hin barreessin.
Grade 11 History, fuula 141-169 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Sadarkaa | Yeroo | Eenyu fi akkamiin ture |
|---|---|---|
| Daldala Garba Piratikii | Waggaa 15ffaa hanga kwaartara dhuma waggaa 16ffaa | Daldaltoota dhuunfaa, jabeeyyii fi hara galaanaa; mootummaan Ewroppaa hin deggerre. |
| Daldala Garba Monopolistikii | Waggoota 1580 irraa hanga walakkaa lammaffaa waggaa 17ffaa | Kampaniiwwan ciminaan baramaniiti mootummaa fi loltuun deggeraman; Kongoo fi Slave Coast madda ijoo turan. |
| Daldala Bilisaa | Walakkaa lammaffaa waggaa 17ffaa irraa eegalee | Seera Ingiliizii 1689 booda namni kamiyyuu hirmaachuu danda'e; falmiinis dabale. |
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin sadarkaalee daldala garbaa Trans-Atlantic, yeroo isaanii, yookaan eenyu akka isaan geggeessu yoo gaafate fayyadami.
Of eeggadhu
Daldalli sadarkaa lama ta'e (sadarkaa lammaffaa) qofa, daldala Trans-Atlantic guutuu miti. Sadarkaa jalqabaa daldala sadarkaa sadii jedhanii hin moggaasin.
Grade 11 History, fuula 141-169 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Jechi | Hiika |
|---|---|
| Gult | Mirga gibira sabaa irratti qabeessuu, bu'aa lafa Rist irraa |
| Rist | Mirga lafa fayyadamuu dhaloota gara dheeraa lafa sana qabatanii turan maatii fi gosaa keessatti dhaalamu |
| Bale Gult | Qabeessaa mirga Gult ta'ee gibira walitti qabu, baay'ee isaa qabu, hojii hiyyeessaa fayyadamu, seera fi ordaa eegu, fi loltuu naannoo qopheessu |
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo qormaatni akka sirna Gult hojjetu, ykn Gult fi Rist mootummaa Kiristaanaa dhiyeenya giddu-galeessa keessatti garaa garaa akkamii akka ta'an gaafatu kana fayyadami.
Of eeggadhu
Gult mirga gibira walitti qabuu yoo ta'u, Rist immoo mirga dhaalaa lafa fayyadamuu dha. Isaan wal jijjiiruu hin qabu: Bale Gult mirga gibiraa qaba malee lafa mismaa hin qabu.
Grade 11 History, fuula 170-217 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Guyyaa | Taateewwan |
|---|---|
| 1527 | Imam Ahmad loltuu Kiristaanaa Dawaro, Fatagar fi Baalee keessa turan irratti lola ka'e. |
| Fuulbaana 1529 | Imam Ahmad loltuu Libne Dingil Shimbra Kure irratti injifate. |
| 1531 | Ahmad Dawaro fi Baalee gara biyya Adal ni hammaachise. |
| 1535 | Ahmad bira Haayikii Taanaa Dambiyaa keessa qubatee magaalaa haaraa isaa godhate. |
| Fuulbaana 1543 | Gelawdewos Portuguese wajjin Woyna Dega irratti Imam Ahmad moo'e; Ahmad ajjeefame. |
| 1559 | Loltuun Adal Amiir Nuur al-Waziir loltuu Gelawdewos moo'e; Gelawdewos ajjeefame. |
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin lolaalee Adal jalatti Imam Ahmad fi mootummaa Kiristaanaa tartiiba itti kennuu ykn humni Ahmad akkamitti guddate fi akkamitti xumurame ibsuu yeroo gaafatu kana fayyadami.
Of eeggadhu
Ol-aanummaan Adal Woyna Dega keessatti bara 1543 xumurame, bara 1559 miti. Lola 1559 injifannoo Adal booda Mootii Gelawdewos irratti ta'e; kanaaf akka xumura bulchiinsa Ahmad hin barreessin.
Grade 11 History, fuula 170-217 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Yeroo sababni lola Adal mootummaa Kiristaanaa ol-aanaa biyyaa bara 1520 hanga 1540 keessa akkamitti ta'e, ykn lolli sun waa'ee maalii akka ture gaafatu kana fayyadami.
Of eeggadhu
Kitaabni kun akka ibsutti lola Imam Ahmad waa'ee amantaa miti. Walitti bu'iinsa dura Sultaanota Walasmaa fi mootota Kiristaanaa daldala Zeyla fi lafa daandiiwwan daldalaa darbanuu irratti ta'e xumura isaa ture.
Grade 11 History, fuula 170-217 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Yoom akka itti fayyadamtu
Sochiin misiyoonota Jeswiitii mootummaa Kiristaanaa keessatti waraana siviiliifi boodarra imaammata balbala cufaa fiduu isaa ibsuuf itti fayyadamaa.
Of eeggadhu
Susiniyoos bara 1622tti Kaatolikii amantaa mootummaa taasisee 1632tti aangoorraa bu'e. Faasiledes ammoo Ortodoksii deebisee, Jeswiitoota ari'ee, imaammata balbala cufaa labse.
Grade 11 History, fuula 218 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Guyyaa | Waraana | Hoggana Injifatame | Faayidaa Seenaa |
|---|---|---|---|
| November 1852 | Gur Amba | Dejjazmach Goshu Zewde | Moo'amuu bulchaa Gojjam |
| April 1853 | Gorgora Bichen | Vassals Ras Ali II afur | Humnoota gamtaa Yejju barbadesse |
| June 1853 | Ayshal | Ras Ali II (Rasbitweded) | Olaantummaa siyaasaa Yejju dynasty xumure |
| 1855 | Deresge | Dejjazmach Wube | Kasa akka Tewodros II tti coronation isaatiif karaa bane |
Yoom akka itti fayyadamtu
Kasaa Haayiluu abbootii taayitaa Zammanna Masaafintii injifachuun sirnicha goolabuuf waraana taasise tartiibaan ibsuuf itti fayyadamaa.
Of eeggadhu
Waraanni Ayshaal Ras Alii II kan itti injifatame yoo ta'u, waraanni Daresgee ammoo Dajjaazmaach Wubee injifachuun Teewoodroos II ta'ee aangoo kan qabatedha.
Grade 11 History, fuula 218 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Mootummaa | Hoggana Ijoo | Magaala Galmaa | Adda Durummaa |
|---|---|---|---|
| Limmu-Ennarya | Bofo (Abba Gomol I) | Saqqa | Mootummaa Gibe isa jalqabaa naannoo 1800tti hundeeffame |
| Gumma | Oncho Jilcha | Hin ibsamne | Naannoo 1810tti weerara waraanaatiin hundeeffame |
| Gomma | Abba Manno | Hin ibsamne | Mootummaa Gibe isa jalqabaa bara 1830s keessa Islaamummaa fudhate |
| Jimma-Kakka | Sanna (Abba Jiffar I) | Hirmata | Dorgomaa daldalaa guddaa Limmu-Ennarya |
| Gera | Tullu Gunji | Hin ibsamne | Walakkaa bara 1830s keessa hundeeffame |
Yoom akka itti fayyadamtu
Mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman shanan, hundeessitoota, magaala galmaafi adda durummaa isaanii adda baasuuf itti fayyadamaa.
Of eeggadhu
Liimmuu-Innaariyaan mootummaa Gibee isa dura hundeeffame yoo ta'u, Gommaan ammoo ishee dura bara 1830moota keessa Islaamummaa fudhattedha.
Grade 11 History, fuula 218 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
| Ilaalcha | Hiika heera waliigaltee keessatti |
|---|---|
| Legitimacy (Mirkanaa'ina) | Maatii bulchitoota warraaqsa waraanaa irraa kufan deebiʼanii aangoo irra deebiʼan; fkn Bourbons Fransaayii, Ispaaniyaa fi Naples. |
| Compensation (Kaffaltii) | Mootummoonni Napoleon injifachuuf dhiyeessii guddaa kaffalan lafaan badhaafaman; fkn Ingiliz bakka eegumsa poortii heenyaa argatte. |
| Balance of power (Ulfina Humnaa) | Kaartaan Awroppaa akkasitti qindaa'e; mootummaan tokko tarsiimoo idil-addunyaa diigee lola waliigalaa akka hin kaasne. |
Yoom akka itti fayyadamtu
Gaaffiin ilaalchi Congress of Vienna qajeelche ykn waliigaltichi Fransaayii fi mootummoota biroo akkamitti akka qabe yoo gaafate kana fayyadami.
Of eeggadhu
Mirkanaa'inni maatii bulchitoota durii deebisuu malee ilaalcha kacaa fudhachuu miti. Kaffaltii (mootummoota lafaan badhaasuu) fi ulfina humnaa (kaartaa tokko hin caalle taasisuu) hin walitti makin.
Grade 11 History, fuula 238-263 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e
Kitaaba barataa sirna barnootaa haaraa, PDF bilisaan. Kaardiileen fuula kanaa boqonnaalee isaa hordofu.
Maxxansa Ministeera Barnootaa, Ingiliffaa
Fuula 270
Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.
Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.
Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.
Bilisaan jalqabi